Po co nam historia, zanim zaczęła się historia, starożytna Mezopotamia. Tylko te trzy działy, ale do dna: od zera, z klikaną osią czasu, zikkuratem do rozebrania, grą w sędziego Hammurabiego i quizem.
Słowo historia pochodzi ze starogreckiego i znaczyło tam „badać”, „dowiadywać się”. Dziś ma dwa znaczenia naraz, i to jest pierwsza rzecz, którą warto umieć powiedzieć na kartkówce:
Historyk opiera się na zachowanych źródłach. Jego celem nie jest wyłącznie ustalanie faktów, ale badanie zależności między nimi, czyli szukanie związków przyczynowo-skutkowych, i analizowanie zjawisk, które trwały długo.
Nauka historii nie polega na zapamiętaniu odpowiedzi na pytania „kto”, „co” i „kiedy”. Chodzi o „w jaki sposób” i „dlaczego”. Jeśli umiesz powiedzieć, dlaczego ktoś podjął taką decyzję, a nie inną, masz piątkę. Jeśli umiesz tylko datę, masz trzy.
Historycy starali się przede wszystkim dokładnie opowiedzieć, co się stało, i ułożyć to chronologicznie. Pogłębioną analizę prowadzono rzadko. Była to raczej relacja niż badanie.
Historia zaczęła się kształtować jako nauka. Historycy opracowali własne metody badawcze i zaczęli analizować motywy postępowania ludzi i całych społeczeństw oraz wpływ pojedynczych wydarzeń na dzieje świata.
Ale uwaga, i to jest dobre zdanie na wypracowanie: badacze przeszłości w każdej epoce podlegają naciskom i własnym przekonaniom, więc interpretują wydarzenia odmiennie. Historia bywa używana instrumentalnie, na przykład do udowodnienia prawa do zajęcia terytorium sąsiada. Dlatego podręczniki w różnych krajach tłumaczą te same fakty inaczej.
Zwany ojcem historii. Napisał obszerne „Dzieje” (gr. Historiai) o zmaganiach Greków z Persami. Zbierał też opowieści z drugiej ręki, więc bywa niedokładny, ale to on pierwszy potraktował badanie przeszłości jako osobne zajęcie.
Rzymski mówca i polityk, autor maksymy „Historia jest nauczycielką życia”. Dwa tysiące lat później George Santayana ujął to ostrzej: kto nie pamięta przeszłości, skazany jest na jej powtarzanie.
Źródło historyczne to każdy przedmiot związany ze świadomą działalnością ludzi, bo wszystko, co stworzyli, pozwala czerpać wiedzę o ich przeszłości. Podział jest dwustopniowy i trzeba go umieć wyrecytować.
Krytyka źródła. Zanim historyk w ogóle zacznie czytać dokument, poddaje go krytyce źródła. Ustala czas i miejsce powstania, autora oraz sprawdza, czy źródło jest autentyczne, czy jest falsyfikatem albo niedoskonałą kopią. Dopiero potem przechodzi do analizy treści. Kolejność jest tu nieprzypadkowa i egzaminatorzy o nią pytają.
Kliknij kafelek, potem kliknij kosz. Jeśli się pomylisz, kliknij kafelek w koszu i przełóż go dalej.
Podręcznik poświęca temu całą rozkładówkę, a na kartkówce pojawia się jako polecenie „na podstawie źródła…”. Tu masz cztery instrukcje obsługi.
Podział jest umowny i sami historycy spierają się o daty graniczne. Mimo to trzeba je znać na pamięć, bo to najczęstsze pytanie na pierwszej kartkówce.
Granica prehistorii i starożytności to wynalezienie pisma, czyli umownie ok. 4000 p.n.e. Koniec starożytności to 476 r. n.e., upadek cesarstwa zachodniorzymskiego. Koniec średniowiecza: albo 1453 (upadek Konstantynopola), albo 1492 (odkrycie Ameryki). Nowożytność kończy się w 1918 r., czyli z końcem I wojny światowej, i wtedy zaczyna się współczesność.
Prehistoria to pierwszy i zarazem najdłuższy okres w dziejach człowieka: od jego pojawienia się do wynalezienia pisma i powstania pierwszych źródeł pisanych. Nie ma tu żadnych tekstów, więc wiedza opiera się wyłącznie na źródłach archeologicznych, czyli materialnych śladach działalności ludzi: pozostałościach osad i cmentarzysk, narzędziach, broni, ozdobach. Badają je paleoantropolodzy i archeolodzy.
Prehistorię dzieli się według surowca, z którego wyrabiano narzędzia: epoka kamienia (paleolit, mezolit, neolit), epoka brązu, epoka żelaza. W różnych częściach świata przejście następowało w innym czasie, nieraz z różnicą tysięcy lat, więc nie ma jednolitych dat dla całego świata. To ulubione pytanie podpuszczające.
Dla ziem dzisiejszej Polski przyjmuje się: neolit od ok. 4500 p.n.e., epoka brązu od ok. 1800 p.n.e., epoka żelaza od ok. 700 p.n.e.
Teorię ewolucji ogłosił Karol Darwin w połowie XIX w. Wynika z niej, że dzisiejszy człowiek powstał w wyniku trwającej miliony lat ewolucji: praludzie stawali się coraz wyżsi, skóra mniej owłosiona, a mózg coraz większy.
Kolejność jest taka: człowiekowate pojawiają się w Afryce. Homo erectus jako pierwszy opuszcza Afrykę ok. 1,9 mln lat temu i zasiedla obszary o chłodniejszym klimacie. Homo sapiens wyewoluował w Afryce ok. 300 tys. lat temu i stamtąd ruszył w świat.
To odpowiedź na pytanie z podręcznika „którędy Homo sapiens dotarł do Ameryki”: z Syberii na Alaskę po suchym lądzie, a potem na południe. Nikt nie płynął.
Najważniejsza rzecz w całym dziale. Nie chodzi o to, że ludzie „zaczęli uprawiać zboże”, a o to, co z tego wynikło. Każdy krok wynika z poprzedniego, i właśnie w tej formie warto to wykuć.
To pas górzystych, ale urodzajnych terenów rozciągający się od doliny Nilu w Egipcie, przez Palestynę i Syrię, aż do dorzecza Tygrysu i Eufratu. Były tam dobrze nawodnione doliny zapewniające obfitość pożywienia, dlatego właśnie tam grupy łowców najwcześniej przeszły na osiadły tryb życia.
Nazwa bierze się z kształtu na mapie. Jeśli na kartkówce każą wymienić krainy leżące na jego terenie: Egipt (dolina Nilu), Palestyna, Syria, Mezopotamia.
Nie trzeba kuć całej tabeli. Warto zapamiętać, że pies jest najstarszy i że koń jest zaskakująco późno, bo o to lubią pytać.
| Zwierzę | Kiedy | Gdzie |
|---|---|---|
| pies | ok. 15 000 p.n.e. | Azja lub Afryka |
| koza | ok. 10 000 p.n.e. | Azja |
| owca | ok. 8000 p.n.e. | Bliski Wschód |
| świnia | ok. 7000 p.n.e. | Azja |
| krowa | ok. 6000 p.n.e. | Indie |
| koń | ok. 4500 p.n.e. | Azja |
| kot | ok. 4000 p.n.e. | Afryka |
Rośliny w tej samej kolejności: ciecierzyca ok. 9900 p.n.e. (Bliski Wschód), pszenica ok. 9000 (Syria), ryż ok. 8500 (Chiny), proso ok. 7750 (Chiny), groch ok. 7500 (Kurdystan), jęczmień ok. 7000 (Indie), kukurydza ok. 5000 (Ameryka Południowa). W Mezopotamii uprawiano potem głównie pszenicę i jęczmień.
Dlaczego żelazo wygrało, choć było trudniejsze? Wytop wymagał wyższych temperatur, ale narzędzia i broń z żelaza były dużo twardsze od brązowych, a ruda żelaza występuje znacznie powszechniej niż miedź i cyna razem. Czyli: lepsze i tańsze, więc cywilizacja się przesiadła.
Potrzebę tworzenia sztuki ludzie wykazywali już w paleolicie. Najstarsze zachowane ślady mają ponad 20 tys. lat. To najczęściej malowidła zdobiące ściany jaskiń zamieszkiwanych przez łowców, przedstawiające sceny polowań. Najsłynniejsze są malowidła z jaskini Lascaux we Francji, powstałe prawdopodobnie 18 tys. lat temu. Wyobrażają głównie zwierzęta roślinożerne: tury, jelenie, żubry i konie.
Najstarsze budowle wznoszone z nieobrobionego kamienia bez zaprawy murarskiej. Formy: kręgi kamienne i dolmeny, czyli dwa głazy wkopane w ziemię i przykryte kamienną płytą. Powstawały w związku z wierzeniami religijnymi, kultem zmarłych lub obserwacjami astronomicznymi. Najsłynniejszy krąg to Stonehenge w Anglii, wznoszony w III i II tysiącleciu p.n.e.
Mezopotamia to z greckiego mesopotamos, czyli „między rzekami”: rozległa kraina nad Tygrysem i Eufratem. W jej południowej części, w IV tysiącleciu p.n.e., narodziła się pierwsza cywilizacja. Czwarte tysiąclecie p.n.e. jest przełomem w dziejach ludzkości, bo wtedy powstały państwa, miasta i pismo. Wszystkie trzy naraz i wszystkie trzy w tym samym miejscu.
To jest odpowiedź na pytanie „dlaczego pierwsze państwa powstały właśnie tu”, czyli ćwiczenie numer 1 z końca działu. Zapamiętaj ciąg, nie pojedyncze fakty.
Twórcami najstarszej znanej cywilizacji Mezopotamii byli Sumerowie, o których pochodzeniu niewiele wiadomo. Po przybyciu na ten obszar w IV tysiącleciu p.n.e. stworzyli pierwsze miasta-państwa.
Zikkurat to wieża świątynna o budowie tarasowej, siedziba bóstwa i miejsce kultu. Ten w Ur powstał pod koniec III tysiąclecia p.n.e., był poświęcony bogu księżyca Nannie i miał ponad 30 m wysokości.
Zachowały się też sumeryjskie oranci: posążki z rękami złożonymi do modlitwy i szeroko rozwartymi oczami, które zastępowały wiernych w świątyni, gdy ci nie mogli przyjść osobiście. Prekursorzy wysyłania kogoś na swoje miejsce.
Najdonioślejsze dokonanie Sumerów, a zarazem granica prehistorii i historii. Cztery etapy, w tej kolejności.
Pismo klinowe powstało ok. 3500 p.n.e. Pisano zaostrzoną trzciną na glinianych tabliczkach, a trzcina zostawiała ślady małych klinów, stąd nazwa. Przejęły je od Sumerów inne ludy i dostosowały do swoich potrzeb, a w użyciu było aż do początków naszej ery. Początkowo znaków było kilka tysięcy, z czasem zmniejszono ich liczbę do około 600.
Do czego służyło. Najpierw do notatek handlowych: ile towaru, kto bierze udział w transakcji. Znacznie później pojawiły się teksty o dokonaniach władców. Pismo pozwoliło spisywać stan wiedzy, co napędziło naukę, i dało początek literaturze pięknej. Najsłynniejsze dzieło literatury sumeryjskiej to epos o Gilgameszu, w którym zawarto najstarszy opis potopu, tego samego, który trafił później do Biblii.
Gdyby ktoś pytał o definicję: epos to dłuższy utwór poetycki ukazujący dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych.
To właśnie ten punkt z systemem sześćdziesiętnym jest odpowiedzią na ćwiczenie „wymień osiągnięcia Mezopotamii, z których korzystamy dziś”. Dalej: pismo, koło, prawo pisane i podział na 12 miesięcy.
Miasta-państwa długo funkcjonowały niezależnie, ale toczyły ze sobą spory graniczne, a władcy najsilniejszych dążyli do narzucenia rządów pozostałym. Największych podbojów dokonał Sargon, który na przełomie XXIV i XXIII w. p.n.e. władał miastem Akad.
Dwa smaczki: imię „Sargon” nadano mu już po objęciu władzy i znaczy dosłownie „prawowity władca”, co jest dość przejrzystą próbą legitymizacji. A stolica jego imperium, Akad, do dziś nie została odnaleziona.
Ślad trwalszy niż imperium. Sargon i jego następcy zaczęli spisywać dokumenty w języku akadyjskim, należącym, podobnie jak hebrajski i arabski, do rodziny języków semickich. Akadyjski stał się w kolejnych stuleciach głównym językiem dokumentów i literatury, a sumeryjskiego rozumieli wkrótce tylko nieliczni i używano go do tekstów religijnych i naukowych. Czyli dokładnie tak, jak później łaciny.
W pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e. w Mezopotamii uformowały się dwa państwa: na południu babilońskie, na północy asyryjskie. Leżący nad Eufratem Babilon długo był mało znaczącym miastem. Zmieniło się to w XVIII w. p.n.e., gdy rządy objął Hammurabi (ok. 1810-1750 p.n.e.).
Państwo babilońskie utraciło potęgę w XVI w. p.n.e., ale przeżyło drugi okres świetności za Nabuchodonozora II (605-562 p.n.e.).
Kres państwu babilońskiemu położył perski władca Cyrus II w 539 r. p.n.e. Odtąd Babilon był częścią imperium perskiego.
Rolka z metalu lub kamienia z wygrawerowanym wzorem. Odbicie uzyskiwano, przetaczając pieczęć po miękkiej glinie. Umieszczano na nich scenki z mitologii albo z życia codziennego, czasem zwykłe ornamenty. Odbicie służyło jako podpis uwiarygodniający umowę albo jako ozdoba. Noszono je na rzemieniu jako biżuterię, więc podpis miałeś zawsze przy sobie.
Do najpotężniejszych państw Bliskiego Wschodu w II tysiącleciu p.n.e. należało imperium asyryjskie. Jego kolebką były miasta Aszur i Niniwa, położone na północy Mezopotamii nad Tygrysem.
Z pałacu w Niniwie pochodzą płaskorzeźby ze scenami polowania na lwy, dziś w British Museum. Aszurbanipal zabija lwy z łuku, włócznią, a nawet mieczem, a na jednej z nich widać zwierzęta w klatkach, czyli dostarczone polującemu władcy na miejsce. Pytanie z podręcznika „jaki wizerunek władcy miały utrwalać te płaskorzeźby” ma prostą odpowiedź: nieustraszonego, potężnego obrońcy porządku, który panuje nad siłami natury. Propaganda, tylko w kamieniu.
Najsłynniejsze osiągnięcie Hammurabiego i jeden z najstarszych zbiorów praw w dziejach, wzór dla licznych późniejszych kodeksów. Zachował się do naszych czasów i liczy ponad 300 orzeczeń wskazujących, jak rozstrzygać sporne kwestie i jakie kary wymierzać za przewinienia. Spisane na rozkaz władcy wyroki miały stanowić wzór dla wyroków w innych sprawach.
Kolejne wpisy dotyczą wielu dziedzin życia, więc są dla nas źródłem wiedzy o ówczesnym społeczeństwie. Wiemy z nich, że dzieliło się na trzy grupy: ludzi wolnych, zależnych i niewolników. Wiemy, bo wymiar kary zależał od pozycji społecznej: im wyższy status, tym niższa kara za to samo wykroczenie. To jest zdanie, które trzeba umieć powiedzieć w tej formie.
Stela z Kodeksem jest ozdobiona płaskorzeźbą: władca stoi przed obliczem zasiadającego na tronie boga słońca Szamasza. W połączeniu ze spisanymi niżej wyrokami miało to pokazywać Hammurabiego jako prawowitego władcę troszczącego się o sprawiedliwość. Prawo pochodzi od boga, więc nie podlega dyskusji.
Cztery sprawy z prawdziwego Kodeksu. Wybierz wyrok, a potem przeczytaj, co naprawdę mówił paragraf. Nie wszystkie są oczywiste, a jedna jest dość brutalna.
§ 53. Jeśli obywatel przy umacnianiu grobli na polu swym pozostał bezczynny i grobli swej nie umocnił, a otwór powstał i glebę woda uniosła, zboże, którego utratę spowodował, zwróci w tej ilości.
§ 54. Jeżeli zboża zwrócić w tej ilości nie może, on sam i dobytek jego zostaną sprzedane, a wieśniacy, którym zboże ich woda uniosła, podzielą się srebrem.
§ 128. Jeśli obywatel żonę sobie wziął, a umowy z nią nie zawarł, kobieta ta nie jest żoną.
§ 215. Jeśli lekarz obywatelowi operację ciężką nożem z brązu wykonał, obywatela uzdrowił, 10 szekli srebra weźmie.
§ 218. Jeśli lekarz spowodował śmierć obywatela lub oka obywatela pozbawił, rękę mu utną.
Źródło: Kodeks Hammurabiego, tłum. M. Stępień, Warszawa 2000.
Bo w Mezopotamii cała gospodarka opierała się na sieci irygacyjnej. Jedna niedopilnowana grobla zalewała nie tylko pole winowajcy, ale pola sąsiadów, a to oznaczało głód dla całej okolicy. Kara musiała więc odstraszać: najpierw zwrot zboża, a gdy nie było z czego, sprzedaż winowajcy i jego dobytku, a pieniądze dla poszkodowanych. Prywatne zaniedbanie miało tu skutki publiczne.
Za udaną ciężką operację dostawał 10 szekli srebra, czyli honorarium rzędu rocznych zarobków rzemieślnika. Ale jeśli pacjent zmarł albo stracił oko, ucinano lekarzowi rękę, co kończyło karierę raz na zawsze. Ryzyko i wynagrodzenie szły w parze, i to jest właśnie logika tego kodeksu.
Tu nie ma nic nowego do przeczytania. Jest 16 dat na osi, ustawianie chronologii i sortowanie, kto co zrobił. Zrób to dwa razy i daty zostaną w głowie bez wkuwania.
Uwaga, skala jest łamana w dwóch miejscach (czerwone ukośniki). Oś dzieli się na trzy kawałki: 9000-3000 p.n.e., 3000-1000 p.n.e. i 1000-500 p.n.e. Przy równej skali cała Mezopotamia zmieściłaby się w jednym punkcie, a prehistoria zajęłaby resztę. W podręczniku robią dokładnie to samo, tylko się do tego nie przyznają.
Kliknij wydarzenie, żeby wstawić je do następnego wolnego miejsca. Kliknij wstawione, żeby je wyjąć.
Cztery ludy i państwa Mezopotamii. Kafelek, potem kosz.
Kliknij kartę, żeby ją odwrócić. Filtry zawężają do jednego działu, więc da się przerobić Mezopotamię w cztery przystanki metra.
16 pytań z tych trzech działów. Po każdej odpowiedzi dostajesz wyjaśnienie, także gdy trafisz, bo czasem trafia się przypadkiem.
Wersja na pięć minut przed. Jeśli zdążysz przeczytać tylko tę zakładkę, to i tak nie wyjdziesz na zero.
„Wskaż przedmioty wokół siebie, które posłużą jako źródła dla historyka badającego życie codzienne pierwszej połowy XXI w.” Odpowiedź: telefon i to, co w nim (zdjęcia, wiadomości, historia zakupów), bilet komunikacji, opakowania, ubrania, podręcznik z adnotacjami, legitymacja, plakaty w metrze. Warto dodać jedno zdanie o problemie: źródła cyfrowe są najobszerniejsze i najmniej trwałe naraz, bo formaty i nośniki się starzeją.
„Następstwa przejścia od koczownictwa do osiadłego trybu życia.” Odpowiedź w ciągu: nadwyżki żywności, mniejsza zależność od natury, wzrost liczby ludności, stałe osady, postęp techniczny w narzędziach, podział pracy i wyodrębnienie rzemiosła, własność i nierówności, potrzeba zarządzania, w końcu pierwsze państwa.
„Znaczenie odkryć związanych z wytopem metali.” Miedź: pierwsze metalowe przedmioty, ale miękkie. Brąz (miedź i cyna): twardsze narzędzia, broń i ozdoby, ale surowce rzadkie, więc drogie i wymagające handlu na duże odległości. Żelazo: trudniejszy wytop, bo wymaga wyższych temperatur, ale twardsze i powszechnie dostępne, więc uzbrojenie i narzędzia trafiły do znacznie szerszych grup.
„Dlaczego pierwsze państwa powstały właśnie w Mezopotamii.” Cały łańcuch z zakładki Mezopotamia: regularne wylewy, żyzny muł, obfite plony kilka razy w roku, gęste zaludnienie, konieczność nawadniania dalszych terenów, sieć kanałów, nadzorcy rozdzielający zadania, skupienie władzy w ich rękach, państwo.