Teby, klątwa i dwie tragedie

Łańcuch klątwy

1. Wina Lajosa. Jako gość króla Pelopsa porywa jego syna Chryzypposa. Łamie święte prawo gościnności. Pelops przeklina Lajosa i jego ród.
2. Wyrocznia. Lajos (król Teb) słyszy: zginie z ręki własnego syna, a syn poślubi matkę.
3. Porzucenie. Lajos i Jokasta każą porzucić niemowlę z przebitymi stopami na górze Kiteron. Stąd imię: Oidipus = „obrzmiała stopa”.
4. Korynt. Pasterz litościwie oddaje dziecko pasterzowi z Koryntu. Edypa wychowują król Polybos i Merope jako własnego syna.
5. Delfy. Dorosły Edyp słyszy tę samą przepowiednię. Żeby jej uniknąć, ucieka z Koryntu. Czyli biegnie prosto w jej stronę.
6. Rozstaje trzech dróg. W kłótni o przejazd zabija starca i jego świtę. Starzec to Lajos. Ocalał jeden sługa.
7. Sfinks. Edyp rozwiązuje zagadkę („co rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, wieczorem na trzech?” człowiek). Nagroda: tron Teb i ręka wdowy, Jokasty.
8. Kazirodztwo. Rodzą się Eteokles, Polinejkes, Antygona i Ismena. Po latach na Teby spada zaraza. Tu zaczyna się „Król Edyp”.
9. Wojna braci. Synowie mieli rządzić na zmianę. Eteokles nie oddaje władzy, Polinejkes wraca z armią z Argos (Siedmiu przeciw Tebom). Bracia zabijają się nawzajem.
10. Zakaz Kreona. Nowy król: Eteokles pochowany z honorami, ciało Polinejkesa ma gnić. Tu zaczyna się „Antygona”.

Drzewo rodu: kliknij postać

• Jest zbrodnia z przeszłości (zabójstwo Lajosa), śledztwo, świadkowie, dowody i przesłuchania.
• Detektyw i morderca to ta sama osoba. Do tego ofiara była jego ojcem.
• Widz od początku zna rozwiązanie (zna mit). Napięcie nie wynika z pytania „kto?”, tylko „kiedy on się zorientuje?”. To właśnie ironia tragiczna.
• Kiedy Edyp „już wie”? Zaczyna podejrzewać, że zabił Lajosa, gdy Jokasta wspomina rozstaje trzech dróg. Całą prawdę (ojciec i matka) poznaje dopiero z zeznania pasterza. Jokasta domyśla się wcześniej, po słowach posłańca z Koryntu.

Wniosek do wypracowania: jako władca raczej dobry, jako człowiek ma wady. Paradoks: właśnie jego zalety (dociekliwość, troska o miasto, uczciwość) prowadzą go do zguby.

• Niezawiniona wina: popełnia straszne czyny nieświadomie. Nie wiedział, kogo zabija i kogo poślubia.
• Nie da się uciec przed losem (fatum): każda próba ucieczki przybliża go do spełnienia przepowiedni.
• Sytuacja bez wyjścia: przerwać śledztwo, to zaraza zabije miasto. Kontynuować, to zniszczy siebie. Każdy wybór jest zły.
• Upadek z wysoka: od najszczęśliwszego i podziwianego króla do ślepego wygnańca. Perypetia i rozpoznanie (anagnoresis) dzieją się naraz.
• Ślepota: dopóki widział oczami, był ślepy na prawdę. Gdy poznał prawdę, oślepił się sam (zapinkami z szaty Jokasty).

• los / fatum: czy mamy wolną wolę?
• ślepota i widzenie: ślepy Tyrezjasz widzi prawdę, widzący Edyp nie
• dążenie do prawdy za wszelką cenę (śledztwo)
• wina i kara
• wędrowiec, wygnaniec, tułacz
• władca jako ojciec narodu
• zagadka (Sfinks) i „poznaj samego siebie” z Delf
• ojcobójstwo, zaraza jako kara bogów

Ciekawostka: od Edypa Freud nazwał „kompleks Edypa”.

1. Grzebie brata wbrew zakazowi, choć wie, że grozi za to śmierć.
2. Nie ucieka i nie kłamie: przyznaje się przed Kreonem.
3. Odrzuca Ismenę, która chce dzielić winę (chroni ją, ale też nie wybacza jej wcześniejszego tchórzostwa).
4. W grocie odbiera sobie życie, zanim ktokolwiek zdąży ją uratować.

Nieugięta, odważna, dumna, konsekwentna, lojalna wobec rodziny i bogów. Bezkompromisowa aż do surowości. Ale nie jest posągiem: ma uczucia, co widać na końcu.

Czynu nie żałuje ani przez chwilę. Ale w epejsodionie IV, gdy idzie do grobowca, pęka: płacze nad sobą.

• żałuje, że umiera młodo
• że nie zazna miłości, wesela, macierzyństwa (była narzeczoną Hajmona)
• czuje się samotna i opuszczona, nikt jej nie opłakuje
• pyta, jakie prawo bogów złamała, skoro spotyka ją kara

Czyli boi się, ale nie cofa się. To czyni ją bardziej ludzką, a jej odwagę większą. Bohater bez strachu nie jest odważny, tylko nieświadomy.

• Na początku: rozsądnie brzmiący, chce porządku po wojnie.
• Potem: upór i hybris. Nie słucha syna Hajmona („miasto nie jest własnością jednego człowieka”), chóru ani ludu.
• Oskarża Tyrezjasza o przekupstwo. Zmienia zdanie dopiero ze strachu, za późno.
• Skutek: samobójstwo Antygony, Hajmona i żony Eurydyki. Zostaje żywy, ale zrujnowany.
• Ocena: zły władca, bliski tyranowi. Też jest postacią tragiczną: sam przyznaje, że zawinił.

Ciekawe porównanie: w „Królu Edypie” Kreon jest umiarkowany i mówi, że władza wcale go nie kusi. Władza go zmieniła.

• Na początku wybiera posłuszeństwo i życie: „jesteśmy słabymi kobietami, musimy słuchać silniejszych”. Kocha brata, ale się boi.
• Później chce umrzeć razem z siostrą, ale Antygona ją odrzuca.
• Zostaje żywa, ale sama: ostatnia z rodu, bez rodziców, braci, siostry, z poczuciem winy.
• Każdy wybór był zły: posłuchać Kreona to zdradzić brata i bogów, posłuchać siostry to zginąć.

Ismena to „zwykły człowiek” w tragedii bohaterów. Łatwo ją ocenić jako tchórza, trudniej powiedzieć, co się samemu zrobiło by na jej miejscu.