Po co nam historia, prehistoria, Mezopotamia, Egipt, Izrael, Fenicja, Indie i Chiny. Cały rozdział wyłożony od zera, podzielony na kawałki po kilka minut, z klikaną osią czasu, grami na daty i quizem.
Słowo historia pochodzi z greki i pierwotnie znaczyło „badać”, „dowiadywać się”. Dziś ma dwa znaczenia: dzieje, czyli wszystko, co się wydarzyło, i nauka, która te dzieje bada. Historyk nie tylko ustala fakty, ale szuka związków przyczynowo-skutkowych i porządkuje wydarzenia chronologicznie.
Cyceron nazwał historię „nauczycielką życia”. George Santayana ujął to ostrzej: kto nie pamięta historii, skazany jest na jej powtarzanie. Oba zdania nadają się na początek wypracowania.
Zwany ojcem historii. Napisał „Dzieje” o wojnach Greków z Persami. Zbierał też opowieści z drugiej ręki, więc bywa niedokładny, ale to on pierwszy potraktował badanie przeszłości jako osobne zajęcie.
Opierał się tylko na tym, co sam widział albo sprawdził u świadków. Wiedział, że relacje zależą od sympatii opowiadającego. To w zasadzie pierwszy fact-checking w dziejach.
Źródło historyczne to każdy ślad działalności człowieka, z którego da się czerpać wiedzę o przeszłości. Dzieli się na dwie podstawowe grupy.
Jak pracować ze źródłem. Zanim je wykorzystasz, odpowiedz na pytania: kto był autorem, kiedy powstało, w jakim celu je napisano i czy nie jest falsyfikatem. Dopiero potem wyciągasz wnioski.
Przykłady z podręcznika: tablice genealogiczne pokazują dynastie i powiązania rodów, ikonografia pozwala zobaczyć stroje, narzędzia i wnętrza, a budowle mówią o poziomie wiedzy technicznej. Uwaga: artyści nie zawsze byli realistyczni, bo obowiązywały ich kanony sztuki danej epoki.
Podział jest umowny, a daty graniczne trzeba znać na pamięć. To najczęstsze pytanie na pierwszej kartkówce.
Prehistoria to okres od pojawienia się człowieka do wynalezienia pisma i powstania pierwszych źródeł pisanych. Badamy ją wyłącznie na podstawie źródeł archeologicznych: osad, cmentarzysk, narzędzi, broni, ozdób. Zajmują się tym paleoantropolodzy i archeolodzy.
Dzieli się według surowca, z którego wyrabiano narzędzia: epoka kamienia (paleolit, mezolit, neolit), epoka brązu, epoka żelaza. Daty są różne dla różnych regionów. Dla ziem polskich: neolit od ok. 4500 p.n.e., brąz od ok. 1800 p.n.e., żelazo od ok. 700 p.n.e.
Teorię ewolucji ogłosił Karol Darwin w połowie XIX w. Z niej wynika, że człowiek powstał w wyniku trwającej miliony lat ewolucji: praludzie stawali się coraz wyżsi, skóra mniej owłosiona, a mózg coraz większy.
Ludzie pierwotni żyli z łowiectwa i zbieractwa, wędrując za pożywieniem i mieszkając w prowizorycznych obozowiskach. Przełom nastąpił ok. 10 tys. lat p.n.e. na obszarze Żyznego Półksiężyca, gdy zaczęto uprawiać rośliny i hodować zwierzęta.
Żyzny Półksiężyc to pas urodzajnych, dobrze nawodnionych terenów od doliny Nilu, przez Palestynę i Syrię, aż po dorzecze Tygrysu i Eufratu.
Jedna z najstarszych osad, powstała ok. 8350 r. p.n.e. Otaczał ją kamienny mur, co świadczy o zorganizowanej społeczności zdolnej do wspólnej pracy.
Osada w dzisiejszej Turcji, ok. 7400 r. p.n.e., do 10 tys. mieszkańców. Jej mieszkańcy trudnili się nie tylko rolnictwem, lecz także rzemiosłem i handlem.
| Zwierzę | Czas | Miejsce |
|---|---|---|
| pies | ok. 15 000 p.n.e. | Azja lub Afryka |
| owca | ok. 8000 p.n.e. | Bliski Wschód |
| świnia | ok. 7000 p.n.e. | Azja |
| koza | ok. 10 000 p.n.e. | Azja |
| krowa | ok. 6000 p.n.e. | Indie |
| koń | ok. 4500 p.n.e. | Azja |
| kot | ok. 4000 p.n.e. | Afryka |
Mezopotamia to z greckiego „między rzekami”: kraina między Tygrysem a Eufratem. Czwarte tysiąclecie p.n.e. było tam przełomowe, bo powstały państwa, miasta i pismo.
To gotowa odpowiedź na pytanie „dlaczego pierwsze cywilizacje powstawały w dolinach wielkich rzek”. Nie chodzi o samą wodę, tylko o to, że zarządzanie wodą wymusiło zarządzanie ludźmi.
Twórcami najstarszej znanej cywilizacji byli Sumerowie, którzy przybyli tu w IV tysiącleciu p.n.e. Stworzyli pierwsze miasta-państwa: miasto plus otaczające je pola uprawne. Rządził władca uważany za przedstawiciela bóstwa opiekuńczego miasta, a ze swojego pałacu kierował administracją.
Osobną część miasta zajmowały budynki świątynne. Największe wrażenie robił zikkurat, wieża świątynna o budowie tarasowej. Ten w Ur, poświęcony bogu księżyca Nannie, miał ponad 30 m. Przy świątyniach stały spichlerze, a do świątyń należały rozległe pola, więc odgrywały one dużą rolę w gospodarce.
Najpierw spisywano notatki handlowe, dopiero później czyny władców, wiedzę i literaturę. Najsłynniejsze dzieło to epos o Gilgameszu z najstarszym opisem potopu, tym samym, który trafił potem do Biblii.
Największych podbojów dokonał Sargon, władca Akadu, na przełomie XXIV i XXIII w. p.n.e. Stworzył pierwsze znane wielkie imperium, od Zatoki Perskiej po Morze Śródziemne, rządził przez namiestników i stałą armię. Jego dynastia trwała do początku XXII w. p.n.e.
Trwały ślad: język akadyjski (semicki) stał się głównym językiem dokumentów i literatury, a sumeryjski został językiem religii i nauki.
Imię „Sargon” znaczy „prawowity władca” i nadano mu je po objęciu władzy. Miasta Akad do dziś nie odnaleziono.
Babilon długo był mało znaczący. Zmieniło się to, gdy rządy objął Hammurabi (ok. 1810-1750 p.n.e.), świetny dyplomata i organizator, który podbił niemal całą Mezopotamię.
Kodeks Hammurabiego: ponad 300 orzeczeń spisanych na kamiennej steli. Wynika z niego, że społeczeństwo dzieliło się na ludzi wolnych, zależnych i niewolników, a im wyższy status, tym niższą karę wymierzano za to samo przewinienie.
Kolebką były miasta Aszur i Niniwa nad Tygrysem. Dzięki świetnej armii Asyryjczycy opanowali Bliski Wschód, w tym na pewien czas Egipt. Stosowali przesiedlenia podbitej ludności i celowe okrucieństwo, żeby odebrać ochotę na bunt.
Ostatni wielki władca to Aszurbanipal, twórca ogromnej biblioteki w Niniwie. Po jego śmierci państwo szybko się rozpadło: 614 p.n.e. padł Aszur, a 612 p.n.e. Niniwa, zdobyta przez Medów i Babilończyków.
Nabuchodonozor II toczył zwycięskie wojny z Egiptem i opanował Syrię oraz Palestynę. Złamał opór Żydów z Królestwa Judy i przesiedlił ich do Babilonii, co w tradycji żydowskiej nosi nazwę niewoli babilońskiej.
Kres państwu babilońskiemu położył perski władca Cyrus II w 539 r. p.n.e. Odtąd Babilon był częścią imperium perskiego.
Cywilizacja egipska rozwinęła się u schyłku IV tysiąclecia p.n.e. w dolinie Nilu i przetrwała blisko trzy tysiące lat, aż do I w. p.n.e. Nil wylewał regularnie, więc dało się przewidzieć, kiedy zjawisko nastąpi, i zaplanować prace.
Dolina Nilu była wąska: szerokość zaledwie kilku kilometrów, dopiero w delcie rozszerzała się w rozległe obszary uprawne. Dookoła ciągnęły się pustynie, co zapewniało mieszkańcom względne bezpieczeństwo.
Egipt Dolny to delta Nilu (na północy), Egipt Górny to wąski pas ziem wzdłuż rzeki na południu. U schyłku IV tysiąclecia doszło do zjednoczenia obu krain. Według tradycji dokonał tego Menes, pochodzący z Górnego Egiptu, który założył pierwszą stolicę, Memfis.
| Epoka | Czas | Co ważnego |
|---|---|---|
| Stare Państwo | ok. 2675-2170 p.n.e. | rozkwit za IV dynastii, budowa wielkich piramid, założycielem był Dżoser (III dynastia) |
| Średnie Państwo | ok. 2000-1760 p.n.e. | ponowne zjednoczenie po chaosie, granice przesunięte na południe do II katarakty |
| Nowe Państwo | ok. 1540-1085 p.n.e. | największy zasięg i wpływy, Totmes I, reforma Echnatona, szczyt potęgi za Ramzesa II (1279-1213 p.n.e.) |
Łącznie Egiptem rządziło 30 dynastii. Ramzes II zasłynął nie tylko wojnami, ale też pierwszym znanym traktatem pokojowym, zawartym z władcą Hetytów.
Hierarchię społeczną Egiptu przedstawia się jako piramidę. Na szczycie faraon, na dole niewolnicy, a najliczniejsi są chłopi.
Na czele państwa stał król, z grecka zwany faraonem. Był władcą absolutnym, uważanym za wcielenie boga na ziemi i gwaranta łączności między poddanymi a bogami. Jego najbliższym współpracownikiem był wezyr, a w Nowym Państwie powoływano dwóch wezyrów, osobno dla Górnego i Dolnego Egiptu, żeby nikt nie skupił zbyt dużej władzy.
Kraj dzielił się na okręgi administracyjne, czyli nomy, na czele każdego stał nomarcha.
Egipcjanie byli politeistami: czcili wielu bogów, często przedstawianych jako ludzie z głowami zwierząt. Najważniejszy był bóg słońca Re, szczególną czcią otaczano też parę Ozyrysa i Izydę.
Wierzyli w życie pozagrobowe, a śmierć rozumieli jako oddzielenie się duszy od ciała. Dlatego ciało trzeba było zabezpieczyć przed rozkładem: tak powstała mumifikacja. Usuwano wnętrzności (przechowywano je w urnach), ciało wypełniano płótnem i żywicą, owijano bandażami, a mumię składano w sarkofagu. W grobie umieszczano przedmioty, żywność i napoje.
Piramidy to monumentalne grobowce faraonów, wzniesiono ich ok. 60. Wcześniej budowano mastaby, konstrukcje w kształcie trapezu. Pierwszą piramidę, schodkową piramidę Dżosera w Sakkarze (ok. 2650 p.n.e.), zaprojektował wezyr i architekt Imhotep. Potem powstała piramida łamana Snofru (2620 p.n.e.), a wreszcie klasyczna piramida Cheopsa (2560 p.n.e.).
Trzy rodzaje pisma egipskiego: hieroglificzne (uroczyste, na kamieniu), hieratyczne (uproszczone, kapłańskie) i demotyczne (potoczne, codzienne).
Dzieje Izraelitów, zwanych też Hebrajczykami, znamy głównie z Biblii, która jest tu zarazem świętą księgą i głównym źródłem historycznym. Zgodnie z nią zaczęły się, gdy Abraham przybył z sumeryjskiego miasta Ur do ziemi Kanaan, czyli krainy obejmującej Palestynę, Fenicję i Syrię.
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 931 p.n.e. | po śmierci Salomona państwo dzieli się na Królestwo Izraela (północ) i Królestwo Judy ze stolicą w Jerozolimie |
| 722 p.n.e. | Asyryjczycy podbijają Izrael, Sargon II przesiedla 30 tys. Izraelitów do Asyrii |
| 586 p.n.e. | Nabuchodonozor burzy Jerozolimę wraz ze świątynią, zaczyna się niewola babilońska |
| 538 p.n.e. | Cyrus II pozwala Żydom wrócić do Palestyny i odbudować świątynię; Judea staje się prowincją perską |
| 332 p.n.e. | Palestyna częścią imperium Aleksandra Wielkiego, potem rządzą Ptolemeusze i Seleukidzi |
| 168 p.n.e. | powstanie Machabeuszy: Żydzi wywalczają niezależne państwo, które przetrwa 63 lata |
| 63 p.n.e. | Jerozolimę zdobywa Pompejusz Wielki, zaczyna się zależność od Rzymu (królem m.in. Herod Wielki) |
| 44 n.e. | kraj staje się rzymską prowincją |
| 66-73 n.e. | wojna żydowska: w 70 r. n.e. Rzymianie burzą odbudowaną Świątynię, trzy lata później pada Masada |
| 132-135 n.e. | powstanie Bar Kochby, po jego klęsce Żydzi zmuszeni do życia w diasporze, czyli w rozproszeniu |
W starożytności mieszkańcy Bliskiego Wschodu byli politeistami, a początkowo także Izraelici. Z czasem ukształtowała się religia monoteistyczna, czyli wiara w jednego boga: judaizm. Żydzi uznali Jahwe za jedynego boga, który otoczył ich specjalną opieką i uczynił narodem wybranym. W zamian mieli przestrzegać praw zapisanych w Dekalogu, z naciskiem na zasady etyczne.
Święte księgi: Stary Testament (Biblia hebrajska) składa się z 39 ksiąg, a jego najważniejszą częścią jest Pięcioksiąg Mojżesza, czyli Tora. Drugą ważną księgą judaizmu jest Talmud, zbiór komentarzy i objaśnień do Tory, zawierający też przepisy prawne i religijne.
Znaczenie: z monoteizmu żydowskiego narodziło się chrześcijaństwo, a później nawiązywał do niego islam. To jest standardowa odpowiedź na pytanie, co odróżniało judaizm od innych religii starożytności i dlaczego ma znaczenie do dziś.
Nazwę „Fenicja” nadali Grecy przybrzeżnym terenom dzisiejszego Libanu i Izraela. Fenicjanie nie stworzyli jednego państwa, tylko miasta-państwa: najważniejsze to Tyr, Sydon, Byblos i Arados. Rządziły nimi najbogatsze rody.
W połowie III tysiąclecia p.n.e. w dolinie Indusu (dzisiejszy Pakistan) narodziła się jedna z najstarszych cywilizacji. Jej głównymi ośrodkami były Mohendżo Daro i Harappa, zbudowane według regularnego planu, z kanalizacją i studnią oraz toaletą w każdym domu.
Najpierw oś czasu do klikania, potem dwie gry. Daty z tego rozdziału wracają na każdym sprawdzianie, więc warto je przerobić, a nie tylko przeczytać.
Na telefonie przesuń oś palcem w bok, żeby zobaczyć całość.
Kliknij osiągnięcie albo postać, potem kliknij pudełko.
| Pismo | Czas | Miejsce |
|---|---|---|
| piktograficzne sumeryjskie | ok. 4000 p.n.e. | Mezopotamia |
| klinowe | ok. 3500 p.n.e. | Mezopotamia |
| hieroglificzne | ok. 3000 p.n.e. | Egipt |
| linearne A | XVIII w. p.n.e. | Kreta |
| alfabet fenicki | ok. 1050 p.n.e. | Fenicja |
| alfabet grecki | ok. 800 p.n.e. | Grecja |
| alfabet łaciński | ok. 700 p.n.e. | Półwysep Apeniński |
| alfabet arabski | IV w. n.e. | Bliski Wschód |
Kliknij kartę, żeby ją odwrócić. Najpierw odpowiedz w głowie, dopiero potem sprawdzaj.
18 pytań z całego rozdziału, z wyjaśnieniem po każdej odpowiedzi.